Uygulama için Türk Dokuma, Giyim Eşyası ve Deri Sektörü’nde yer alan ve İMKB’ye kote olan firmalar seçilmiştir. Çalışmadaki amaç, bu firmalar içinde performans açısından etkin olanları belirleyip, etkin olmayan firmaların etkinliği sağlayabilmesi için girdi ve çıktı hedeflerinin öngörülmesini sağlamaktır. Araştırmaya konu olan veriler; internet aracılığıyla İMKB’ye kote firmaların bilanço verilerini yayınlayan, firmalara ait teknik ve temel analiz gibi uygulamaları yapan Analiz A.Ş.’den sağlanmıştır.

Dokuma, Giyim Eşyası ve Deri Sektörü’ne bağlı olan firmalardan verileri bulunamayanlar veya karlılık rasyolarında negatif değer taşıyanlar uygulamaya dahil edilmemiştir. Modelde kullanılan karar birimleri sayısı, en az “ girdi sayısı + çıktı sayısı + 1 ” ve en az girdi sayısı ve çıktı sayısı toplamının iki katı olması kuralı uygulanarak, 15 adet olarak belirlenmiştir. Konu olan firmalar şunlardır; Akal Teksti, Altınyıldız Mensucat, Arsan Tekstil, Bossa, Ceylan Giyim, Derimod, İdaş İstanbul Döşeme, Kordsa, Metemteks Tekstil, Sönmez Pamuklu, Vakko, Yataş Yatak, Yünsa, Park Tekstil, Sifaş’dır.

VZA ’deki en önemli karar aşaması, yapılan analizin sağlığı açısından girdi ve çıktıların belirlenmesidir. Firmalar için finansal rasyolar açısından korelasyon analizi yapılmış ve sonucunda finansal rasyoların bazıları elenmiştir. Burada likidite ve karlılık rasyolarına göre firmaların performansları inceleneceğinden girdi olarak cari oran, likidite oranı, nakit oran, net işletme sermayesi – aktifler oranı ; çıktı olarak ise net kar marjı, öz sermaye kar marjı, aktifler kar marjı seçilmiştir.

Çalışmada kullanılacak finansal rasyolar şu şekilde tanımlanabilir :

Cari oran, şirketlerin faaliyetlerini devam ettirebilmeleri için gerekli olan brüt işletme sermayesinin ( dönen varlıkların ) kısa vadeli borçlara bölünmesi ile hesaplanır. Cari oran basit olarak net işletme sermayesinin yeterliliğini ve borç ödeyebilme kapasitesini göstermektedir.

CO = Dönen Varlıklar / Kısa Vadeli Borçlar

Likidite oranı, dönen varlıklar içinde görülen fakat likide kolayca çevrilemeyen stoklar çıkarılır ve daha sonra duran varlıklar kısa vadeli borçlara bölünür. Likidite oranı, piyasalarda doğabilecek bir krizde şirketlerin satışlarında olabilecek bir sıkıntı durumunda stoklar gibi kolayca likide çevrilemeyecek kalemler göz önüne alınarak, dönen varlıkların geri kalan likit değerleriyle borç ödeyebilme kapasitesini ölçmektedir.

LO = Likit Aktifler / Kısa Vadeli Borçlar

Nakit oranı, ticari ve ticari olmayan alacaklar dahil edilmediğinden, sadece çok kısa sürede likide çevrilebilen dönen varlıklar kalemlerinin kısa vadeli borçları karşılama gücünü ölçer. Nakit oranı, piyasalarda veya ekonomik koşullardaki herhangi bir zorluk esnasında şirketlerin en likit varlıkları ile kısa vadeli borçlarının ilk etapta ne kadarlık kısmını geri ödeyebileceğini göstermektedir. Bu oran, alacakların tahsil edilemediği ve satışların azaldığı zor durumlarda bile firmanın borç ödeme kapasitesini açığa çıkarır.

NO = ( Hazır Değerler + Menkul Değerler)*100

Net işletme sermayesi – Aktif oranı, bize şirketlerin faaliyetlerine devam etmek için gereksinim duydukları net işletme sermaye tutarının, aktiflerin içindeki yüzdesel dilimini verir. Bu oranla yapılan analizlerde aktiflerin toplam büyüklüğündeki değişiklikler de göz önüne alınmalıdır. Net işletme sermayesinin aktifler içindeki oranının şirket ihtiyaçları için en iyi düzeyde olup olmadığını ölçmek için, sektör içerisindeki diğer şirketlerin oranları ile karşılaştırılabilir veya orandaki değişim miktarı şirketin diğer verilerindeki değişimler ( karlılık, net satışlar, likidite oranlarındaki değişim miktarları ) ile karşılaştırılabilir.

NISA = ( Net İşletme Sermayesi / Toplam Aktifler )*100

Net dönem karı, şirketlerin tüm faaliyetlerinin neticelerini yansıtan bir değerdir. Net dönem karı satışlara oranlandığında net kar marjı (oranını) bulunur. Net kar marjı, hesaplamada şirketlerin diğer gelir ve giderleri dikkate alındığından, şirketlerin tüm faaliyet, yatırım ve finansman politikaları hakkında bir yargıya varılmasını sağlayan bir orandır.

NKM = ( Net Dönem Karı / Net Satışlar )*100

Özsermaye kar marjı, şirketlerin başlıca kaynaklarından biri olup, şirket ortaklarının şirketlerden hak ettikleri kısmı oluşturmaktadır. Özsermaye’yi oluşturan kaynak kalemleri, ortakların koymuş oldukları sermaye ile hak ettikleri fakat şirkette bırakmış oldukları cari ve geçmiş dönemden dağıtılmamış karlardan oluşmaktadır.

Özsermaye karlılığı ise, ortakların şirkete kaynak olarak bırakmış oldukları fonların bir birimine düşen karlılığı ölçen orandır. İşletmenin yönetimindeki başarı derecesi karlılık durumunun analizinde önemli bir göstergedir. Şirketlerin kullanımına bırakılmış olan bu fonlar getirisinin ölçülmesi bakımından önem arz etmektedir.

ÖSKM = ( Net Kar / Ortalama Özsermaye )*100

Aktif kar marjı, şirketlerin ulaşmış oldukları büyüklük ile sağladıkları verimin ölçülmesinde kullanılır. Aktif karlılık şirketlerin edinmiş oldukları tüm varlıkların ( yapılan maddi ve finansal yatırımlar dahil olmak üzere ) hangi oranda etkin kullanıldığını göstermektedir. Esasında, aktif karlılık, net kar marjı ile aktif devir hızının bir birleşimidir.

AKM = ( Net Kar / Ortalama Toplam Aktifler )*100

Uygulamada, çıktıya göre zarflamalı VZA modeli kullanılarak tüm karar birimleri için oluşturulan modeller çözülerek etkinlik değerleri elde edilmiştir. Kurulan modellerin çözümünde ise LİNDO paket programından yararlanılmıştır.

Aşağıda örnek olarak ikinci karar birimi, Altınyıldız Mensucat ( ALTIN ) için zarflamalı VZA modeli verilmiştir:

Fk = Max KB + 0.000001S1 + 0.000001S2 + 0.000001S3 + 0.000001S4 + 0.000001S5 + 0.000001S6 + 0.000001S7

S1 + 1.742A1 + 1.14A2 + 1.391A3 + 1.658A4 + 1.474A5 + 1.668A6 + 1.881A7 + 1.86A8 + 1.019A9 + 1.727A10 + 2.247A11 + 1.718A12 + 1.233A13 + 1.113A14 + 1.186A15 = 1.14

S2 + 1.181A1 + 0.853A2 + 0.962A3 + 1.109A4 + 0.361A5 + 0.939A6 + 1.385A7 + 0.794A8 + 0.74A9 + 0.899A10 + 1.777A11 + 1.055A12 + 0.875A13 + 0.356A14 + 0.877A15 = 0.853

S3 + 0.178 A1+ 0.014A2 + 0.037A3 + 0.634A4 + 0.078A5 + 0.002A6 + 0.094A7 + 0.053A8 + 0.018A9 + 0.398A10 + 0.214A11 + 0.027A12 + 0.318A13 + 0.001A14 + 0.011A15 = 0.014

S4 + 31.243A1 + 9.203A2 + 14.541A3 + 31.146A4 + 22.992A5 + 34.531A6 + 38.388A7 + 22.723A8 + 1.2A9 + 16.894A10 + 50.786A11 + 36.23A12 + 14.3A13 + 7.012A14 + 9.663A15 = 9.203

- 2.574KB – S5 + 0.031A1 + 2.574A2 + 0.309A3 + 10.074A4 + 14.126A5 + 1.125A6 + 15.831A7 + 16.938A8 + 0.437A9 + 13.053A10 + 16.484A11 + 19.76A12 + 10.152A13 – 128.179A14 – 164.583A15 = 0

-0.662KB – S6 + 0.014A1+ 0.662A2 + 0.186A3 + 4.325A4 + 5.587A5+ 0.448A6 + 6.035A7 + 8.977A8 + 0.123A9 + 7.448A10 + 6.017A11 + 7.011A12 + 3.145A13 + 24.015A14 + 4.955A15 = 0

- 0.594KB – S7 + 0.01A1 + 0.594A2 + 0.169A3 + 5.07A4 + 3.962A5 + 0.426A6 + 3.03A7 + 9.496A8 + 0.08A9 + 4.927A10 + 4.588A11 + 4.237A12 + 3.299A13 + 19.591A14 + 4.436A15 = 0

S_i , A_j ? 0 ( i = 1, ...,7 ; j = 1,...,15 )

Tüm karar birimleri için model çözülmüş ve elde edilen sonuçlardan faydalanılarak aşağıdaki etkinlik tablosu ( Tablo 1 ) oluşturulmuştur.

Tablo 1. Etkinlik Tablosu

Çözüm sonucunda amaç fonksiyonu ile etkinlik katsayısı 1’e eşit olan firmalar etkin olarak tespit edilmiş ve Tablo 1 ’de belirtilmiştir. Buna göre etkin firmalar; Ceylan Giyim, Derimod, Kordsa, Sönmez Pamuklu, Yataş Yatak ve Park Tekstil’dir. Amaç fonksiyonu ile etkinlik katsayısı 1 'e eşit olmayan firmalar ise; Akal Tekstil, Altınyıldız Mensucat, Arsan Tekstil, Bossa, İdaş İstanbul Döşeme, Metemteks Tekstil, Vakko, Yünsa, Sifaş’dır.

İlgili firmaların yöneticilerine yol gösterilmesi amacıyla potansiyel iyileştirme tablosu ( Tablo 2 ) hazırlanmıştır.

 

Tablo 2. Potansiyel İyileştirme Tablosu

Tabloda yer alan firmaların hedeflenen değer ve potansiyel iyileştirme oranının hesaplanması ikinci karar birimi Altınyıldız Mensucat ( ALTIN ) için şu şekilde açıklanabilir :

Altınyıldız Mensucat için çıktıya yönelik sonuçlar, etkinlik değeri için KB = 2.299 ’dur. Bu değer firmanın diğer firmalara göre etkin olmadığını gösterir. Yani bu firmanın etkin hale gelebilmesi için girdi seviyeleri değiştirilmeden çıktılar 2.299 oranında arttırılmalıdır. Bu firmanın referans kümesini Kordsa ve Yataş Yatak firmaları oluşturmaktadır. Referans biriminin aldığı yoğunluk değerleri A8 = 0.198 ve A12 = 0.130 ’dır ( EK1 ). Bu değerler ışığında karar biriminin girdi ve çıktı değerleri bulunabilir.

X^KB = [ ( 1.860 ; 0.794 ; 0.053 ; 22.723 ) * 0.198 ] + [ ( 1.718 ; 1.055 ; 0.027 ; 36.230 ) * 0.130 ] = (0.592 ; 0.294 ; 0.014 ; 9.209 )

Y^KB = [ ( 16.938 ; 8.977 ; 9.496 ) * 0.198 ] + [ ( 19.760 ; 7.041 ; 4.237 ) * 0.130] = (5.923 ; 2.693 ; 2.431 )

Yani cari oranda % 48.1, likidite oranında % 65.5, nakit oranında % 0.03, Net işletme Sermayesi – Aktifler oranında % 0.07 ve Özsermaye kar marjında % 130.1, Aktifler kar marjında % 306.8, net kar marjında % 309.3’lük bir iyileştirme yapılırsa bu firma etkin hale gelebilir.

VERİ ZARFLAMA ANALİZİ İLE DOKUMA, GİYİM EŞYASI VE DERİ SEKTÖRÜNDE FAALİYET GÖSTEREN FİRMALARIN ETKİNLİĞİNİN KARŞILAŞTIRILMASI

Özet

Veri Zarflama Analizi

VZA’nın Uygulanmasındaki Amaçlar

Dokuma, Giyim Eşyası ve Deri Sektöründe Bir Uygulama

Sonuç ve Öneriler